Digital Rupee: भारतात डिजिटल पेमेंट्सचा वेगाने वाढणारा वापर पाहता आता डिजिटल रुपया (e₹) हा नवा पर्याय चर्चेत आला आहे. रोख रकमेचा वापर कमी करून सुरक्षित, जलद आणि सोपी पेमेंट प्रणाली निर्माण करण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँक यांनी डिजिटल रुपयाची संकल्पना आणली आहे. डिजिटल रुपया म्हणजे नेमकं काय, तो यूपीआय आणि क्रिप्टोकरन्सीपेक्षा कसा वेगळा आहे, आणि सामान्य लोक त्याचा वापर कसा करू शकतात, याबाबत सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.
डिजिटल रुपया म्हणजे काय?
डिजिटल रुपया किंवा e₹ हे भारतीय चलनाचे डिजिटल स्वरूप आहे. म्हणजेच आपण ज्या रुपयांचा वापर रोख स्वरूपात करतो, त्याच रुपयाचे हे इलेक्ट्रॉनिक रूप आहे. हा डिजिटल रुपया थेट भारतीय रिझर्व्ह बँक कडून जारी केला जातो आणि त्याला केंद्र सरकारची पूर्ण हमी असते. त्यामुळे याची किंमत नेहमीच स्थिर राहते. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, डिजिटल रुपया हा कॅशसारखाच वापरता येणारा पैसा आहे. तो तुम्ही मोबाईलमधील डिजिटल वॉलेटमध्ये ठेवू शकता आणि त्याद्वारे व्यवहार करू शकता.
डिजिटल रुपया कसा वापरायचा?
डिजिटल रुपयाचा वापर करणे खूप सोपे आहे.
- बँकेच्या अधिकृत e₹ वॉलेट ॲप डाउनलोड करावे
- नोंदणी आणि केवायसी प्रक्रिया पूर्ण करावी
- बँक खात्याशी वॉलेट लिंक करावे
- वॉलेटमध्ये डिजिटल रुपया जमा करावा
- त्यानंतर QR कोड स्कॅन करून पेमेंट करता येते
ग्राहक व्यक्ती ते व्यक्ती किंवा व्यापाऱ्यांना थेट पेमेंट करू शकतात. हा व्यवहार कॅशसारखाच थेट होतो.
डिजिटल रुपया कोण जारी करतो?
डिजिटल रुपया थेट भारतीय रिझर्व्ह बँक जारी करते.
- RBI डिजिटल रुपया तयार करते
- बँकांना वितरित करते
- बँका ग्राहकांना वॉलेटद्वारे उपलब्ध करून देतात
ही प्रक्रिया अगदी चलनी नोटांच्या वितरणासारखीच आहे, फक्त स्वरूप डिजिटल आहे.
रोजच्या आयुष्यात उपयोगी पडणाऱ्या फायनान्स अपडेट्ससाठी जॉइन मराठी फायनान्स न्यूज – Whats App
पायलट प्रकल्पात कोणत्या बँका आहेत?
सध्या डिजिटल रुपया पायलट टप्प्यात आहे. देशातील निवडक 19 बँकांमध्ये ही सुविधा उपलब्ध आहे.
यामध्ये प्रमुख बँका अशा आहेत:
- State Bank of India
- ICICI Bank
- HDFC Bank
- Axis Bank
- Punjab National Bank
- Bank of Baroda
- Union Bank of India
- Kotak Mahindra Bank
या बँकांचे ग्राहक e₹ वॉलेट वापरू शकतात.
डिजिटल रुपया आणि यूपीआयमधील फरक
UPI आणि डिजिटल रुपया यांच्यात अनेक महत्त्वाचे फरक आहेत.
1. स्वरूप
- यूपीआय ही फक्त पेमेंट करण्याची पद्धत आहे
- डिजिटल रुपया हा स्वतः एक चलन आहे
2. व्यवहार प्रक्रिया
- यूपीआयमध्ये पैसे एका बँक खात्यातून दुसऱ्यात जातात
- डिजिटल रुपयात वॉलेटमधील डिजिटल कॅश थेट ट्रान्सफर होते
3. मध्यस्थी
- यूपीआयमध्ये बँक मध्यस्थ असते
- डिजिटल रुपयात थेट व्यवहार शक्य
4. ऑफलाइन सुविधा
- यूपीआयसाठी इंटरनेट आवश्यक
- डिजिटल रुपया भविष्यात ऑफलाइन वापरता येईल
डिजिटल रुपया आणि क्रिप्टोकरन्सीमधील फरक
Bitcoin सारख्या क्रिप्टोकरन्सी आणि डिजिटल रुपया यांच्यात मूलभूत फरक आहे.
1. नियमन
- क्रिप्टोकरन्सीवर कोणतेही अधिकृत नियंत्रण नाही
- डिजिटल रुपया RBI द्वारे नियंत्रित आहे
2. वैधता
- क्रिप्टो भारतात वैध चलन नाही
- डिजिटल रुपया पूर्णपणे वैध चलन आहे
3. स्थिरता
- क्रिप्टोचे दर सतत बदलतात
- डिजिटल रुपयाची किंमत स्थिर असते
डिजिटल रुपया वापरण्यासाठी पात्रता
सध्या डिजिटल रुपया सर्वांसाठी उपलब्ध नाही. तो पायलट टप्प्यात असल्याने:
- निवडक बँकांचे ग्राहकच वापर करू शकतात
- बँकांच्या आमंत्रणावर आधारित प्रवेश मिळतो
- हळूहळू सर्वांसाठी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे
डिजिटल रुपया कॅशची जागा घेईल का?
या संदर्भात भारतीय रिझर्व्ह बँक ने स्पष्ट केले आहे की डिजिटल रुपयाचा उद्देश कॅश संपवणे नाही.
त्याऐवजी:
- कॅशला पर्याय उपलब्ध करून देणे
- व्यवहार अधिक सोपे करणे
- खर्च कमी करणे
- डिजिटल पेमेंट्स वाढवणे
भारतात अजूनही ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणावर रोख व्यवहार होतात. त्यामुळे डिजिटल रुपया हा कॅशचा पर्याय नसून पूरक प्रणाली असेल.
निष्कर्ष
डिजिटल रुपया हा भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेतील मोठा बदल मानला जात आहे. सुरक्षित, पारदर्शक आणि जलद व्यवहारांसाठी तो एक प्रभावी पर्याय ठरू शकतो. UPI, कॅश आणि डिजिटल रुपया हे तिन्ही पर्याय भविष्यात एकत्र वापरले जातील आणि ग्राहकांना अधिक सुविधा देतील.
हेही वाचा: PAN Card मध्ये मोठा बदल, १ एप्रिल पासून तुमच्यावर काय परिणाम होणार जाणून घ्या!
