Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana (PMFBY) ही केंद्र सरकारची महत्त्वाची पीक विमा योजना आहे. नैसर्गिक आपत्ती, अतिवृष्टी, दुष्काळ, पूर, गारपीट, वादळ, कीड आणि रोगांमुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार मिळावा, हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

शेतीमध्ये हवामानाचा मोठा प्रभाव असतो. पिकांची चांगली वाढ होत असतानाच अवकाळी पाऊस, गारपीट किंवा दुष्काळामुळे संपूर्ण पीक हातातून जाऊ शकते. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान कमी करण्यासाठी Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana महत्त्वाची ठरते.

Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana कधी सुरू झाली?

18 फेब्रुवारी 2016 रोजी कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana सुरू केली. ‘एक देश–एक योजना’ या संकल्पनेतून ही योजना सुरू करण्यात आली. यापूर्वी अस्तित्वात असलेल्या National Agricultural Insurance Scheme (NAIS) आणि Modified NAIS यांसारख्या योजनांमधील त्रुटी दूर करून अधिक शेतकऱ्यांना पीक विम्याचे संरक्षण मिळावे, हा या योजनेमागील उद्देश होता. या योजनेद्वारे नैसर्गिक आपत्ती, कीड आणि रोगांमुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत मिळते.

Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana चा उद्देश काय?

या योजनेचा मुख्य उद्देश केवळ पीक नुकसानाची भरपाई देणे नसून शेतकऱ्यांना शेती सुरू ठेवण्यासाठी आर्थिक आधार देणे हा आहे.

1. पीक नुकसान झाल्यास आर्थिक मदत

नैसर्गिक आपत्ती किंवा इतर विमा संरक्षणात येणाऱ्या कारणांमुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास पात्र शेतकऱ्यांना नुकसानभरपाई मिळू शकते.

2. शेतकऱ्यांचे उत्पन्न स्थिर ठेवणे

एखाद्या हंगामात मोठे नुकसान झाले तरी शेतकऱ्याला पुढील हंगामाची तयारी करता यावी, यासाठी पीक विमा आर्थिक आधार देतो.

3. आधुनिक शेतीला प्रोत्साहन

पीक नुकसान झाल्यास आर्थिक संरक्षण मिळत असल्याने शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञान, नवीन पद्धती आणि अधिक उत्पादन देणाऱ्या शेती पद्धती स्वीकारण्यास प्रोत्साहन मिळू शकते.

4. कर्जाचा भार कमी करण्यास मदत

पीक नुकसान झाल्यानंतर शेतकऱ्याला पुन्हा शेती करण्यासाठी मोठे कर्ज घ्यावे लागू नये आणि कृषी क्षेत्रातील कर्जाचा प्रवाह कायम राहावा, हा देखील योजनेचा महत्त्वाचा उद्देश आहे.

कोणत्या पिकांना Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana चा लाभ मिळतो?

या योजनेत विविध अन्नधान्य पिके, कडधान्ये, भरड धान्ये, तेलबिया तसेच वार्षिक व्यावसायिक आणि बागायती पिकांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र कोणते पीक आणि कोणते क्षेत्र विमा संरक्षणाखाली येईल, हे संबंधित राज्य सरकारच्या अधिसूचनेनुसार ठरते. त्यासाठी त्या पिकाचा मागील उत्पादनाचा आवश्यक डेटा उपलब्ध असणे महत्त्वाचे आहे.

कोणत्या प्रकारचे नुकसान या योजनेत येते?

Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana अंतर्गत पिकाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवरील नुकसानाचा विचार केला जातो.

पेरणीपूर्वी किंवा पेरणीच्या वेळी नुकसान

पावसाची कमतरता किंवा प्रतिकूल हवामानामुळे पेरणी करता न येणे किंवा पिकाची उगवण न होणे अशा परिस्थितीत काही ठरावीक नियमांनुसार संरक्षण मिळू शकते.

उभ्या पिकांचे नुकसान

पेरणीपासून कापणीपर्यंतच्या काळात अनेक नैसर्गिक आपत्तींमुळे पिकांचे नुकसान होऊ शकते.

यामध्ये प्रामुख्याने:

• दुष्काळ
• पावसाचा खंड
• पूर
• शेतात पाणी साचणे
• कीड आणि रोग
• भूस्खलन
• नैसर्गिक आग
• चक्रीवादळ

यांसारख्या कारणांमुळे होणारे नुकसान समाविष्ट असू शकते.

कापणीनंतरचे नुकसान

कापणी केल्यानंतर काही पिके शेतात वाळवण्यासाठी ठेवली जातात. अशा वेळी कापणीनंतर 14 दिवसांपर्यंत काही विशिष्ट परिस्थितीत नुकसान झाल्यास संरक्षण मिळू शकते. गारपीट, चक्रीवादळ आणि अवकाळी पाऊस यांसारख्या घटनांमुळे होणारे नुकसान यामध्ये विचारात घेतले जाऊ शकते.

स्थानिक पातळीवरील नुकसान

एखाद्या विशिष्ट शेताला नैसर्गिक आपत्तीचा फटका बसल्यास काही परिस्थितींमध्ये वैयक्तिक शेताच्या पातळीवर नुकसानाचे मूल्यांकन केले जाऊ शकते. यामध्ये गारपीट, भूस्खलन, ढगफुटी आणि शेतात पाणी शिरणे यांसारख्या घटनांचा समावेश होतो.

वन्य प्राण्यांमुळे होणारे नुकसान

अलीकडील बदलांनुसार, राज्य सरकारांना वन्य प्राण्यांच्या हल्ल्यामुळे होणाऱ्या पीक नुकसानीसाठी अतिरिक्त संरक्षण देण्याचा पर्याय उपलब्ध आहे. अशा नुकसानीची माहिती ठरावीक कालावधीत, साधारणपणे 72 तासांच्या आत, देणे आवश्यक असू शकते.

कोणते नुकसान विम्यात येत नाही?

प्रत्येक प्रकारचे पीक नुकसान या योजनेत समाविष्ट नसते. युद्ध, अणुजोखीम, जाणूनबुजून केलेले नुकसान, चोरी तसेच शेतकऱ्याच्या निष्काळजीपणामुळे किंवा टाळता येण्याजोग्या कारणांमुळे झालेले नुकसान सामान्यतः या संरक्षणातून वगळले जाते. त्यामुळे विमा घेताना आपल्या पिकाला कोणत्या परिस्थितीत संरक्षण मिळते आणि कोणत्या परिस्थितीत मिळत नाही, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana मध्ये शेतकऱ्याला किती प्रीमियम भरावा लागतो?

या योजनेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे शेतकऱ्याने भरावयाचा प्रीमियम तुलनेने कमी ठेवण्यात आला आहे. उर्वरित विमा प्रीमियममध्ये सरकारकडून मोठ्या प्रमाणात अनुदान दिले जाते.

उर्वरित प्रीमियमचा भार केंद्र आणि राज्य सरकारकडून ठरलेल्या नियमानुसार उचलला जातो. ईशान्य आणि हिमालयीन राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांसाठी केंद्र सरकारचा प्रीमियममधील हिस्सा अधिक असतो.

Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana साठी कोण पात्र आहे?

या योजनेत अन्नधान्य, कडधान्ये, तेलबिया तसेच पात्र व्यावसायिक आणि बागायती पिके घेणारे शेतकरी सहभागी होऊ शकतात. यामध्ये भाडेतत्त्वावर जमीन कसणारे शेतकरी आणि वाटेकरी शेतकरी देखील पात्र ठरू शकतात. मात्र त्यांच्याकडे संबंधित जमिनीवर वैध विमा हितसंबंध आणि आवश्यक कागदपत्रे असणे गरजेचे आहे. पूर्वी पीक कर्ज घेणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी या योजनेतील सहभाग अनिवार्य होता. मात्र खरीप 2020 पासून Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana सर्व शेतकऱ्यांसाठी ऐच्छिक करण्यात आली.

पीक विमा योजनेत तंत्रज्ञानाचा वापर

पीक नुकसानाचे योग्य मूल्यांकन आणि नुकसानभरपाईची प्रक्रिया अधिक वेगवान आणि पारदर्शक करण्यासाठी या योजनेत तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यात आला आहे.

DigiClaim

DigiClaim च्या माध्यमातून नुकसानभरपाईची प्रक्रिया राष्ट्रीय पीक विमा पोर्टलशी जोडली जाते. पात्र शेतकऱ्यांना नुकसानभरपाईची रक्कम थेट त्यांच्या बँक खात्यात जमा करण्याची प्रक्रिया सुलभ करण्याचा यामागील उद्देश आहे.

YES-TECH

YES-TECH म्हणजे तंत्रज्ञानाच्या मदतीने पिकांचे उत्पादन आणि नुकसानाचा अंदाज घेण्याची पद्धत. विविध माहिती आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीने ग्रामपंचायत पातळीवर पिकांच्या उत्पादनाचे अधिक अचूक मूल्यांकन करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

WINDS

WINDS Portal म्हणजे Weather Information Network and Data System. या माध्यमातून स्थानिक पातळीवरील हवामानाची माहिती उपलब्ध करून पीक नुकसान आणि जोखमीचे अधिक चांगले मूल्यांकन करण्यास मदत होते.

ड्रोन आणि उपग्रहांचा वापर

पीक नुकसानाचे सर्वेक्षण करण्यासाठी ड्रोन आणि उपग्रहांच्या छायाचित्रांचाही वापर केला जात आहे. यामुळे मोठ्या क्षेत्रातील पिकांचे नुकसान कमी वेळेत समजण्यास मदत होऊ शकते आणि केवळ पारंपरिक पद्धतीवरील अवलंबित्व कमी करता येते.

शेतकऱ्यांसाठी Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana का महत्त्वाची?

शेतीमध्ये उत्पन्नाची खात्री नसते. पाऊस, तापमान, वादळ, पूर, दुष्काळ आणि कीड यांसारख्या गोष्टी शेतकऱ्याच्या नियंत्रणाबाहेर असतात. त्यामुळे एका हंगामातील नुकसानाचा परिणाम संपूर्ण वर्षाच्या उत्पन्नावर होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana शेतकऱ्यांना आर्थिक संरक्षण देण्याचे काम करते. कमी प्रीमियममध्ये पीक विमा संरक्षण मिळत असल्याने नैसर्गिक आपत्तीमुळे होणारा आर्थिक फटका काही प्रमाणात कमी करण्यास मदत होते.

मात्र पीक विमा घेतल्यानंतर प्रत्येक प्रकारच्या नुकसानीची आपोआप भरपाई मिळते असे नाही. कोणते पीक, कोणते क्षेत्र, कोणती नैसर्गिक आपत्ती आणि कोणत्या कालावधीतील नुकसान योजनेच्या संरक्षणात येते, हे संबंधित अधिसूचना आणि नियमांनुसार ठरते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी आपल्या राज्यातील लागू नियम, पीक विम्याची अंतिम तारीख, आवश्यक कागदपत्रे आणि नुकसान झाल्यास तक्रार किंवा माहिती देण्याची प्रक्रिया यांची माहिती वेळेवर घेणे महत्त्वाचे आहे.

निष्कर्ष

Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana ही नैसर्गिक आपत्तीमुळे पिकांचे नुकसान होणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची आर्थिक सुरक्षा योजना आहे. कमी प्रीमियम, विविध प्रकारच्या पीक नुकसानीचे संरक्षण आणि नुकसानाचे मूल्यांकन करण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर ही या योजनेची महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आहेत.

हवामानातील अनिश्चितता वाढत असताना शेतकऱ्यांसाठी पीक विम्याचे महत्त्वही वाढत आहे. त्यामुळे पात्र शेतकऱ्यांनी Pradhan Mantri Fasal Bima Yojana अंतर्गत आपल्या पिकाला उपलब्ध असलेले संरक्षण आणि त्यासाठी लागू असलेले नियम समजून घेणे आवश्यक आहे.

टीप: योजनेतील पीक, क्षेत्र, प्रीमियम, नुकसानभरपाई आणि अंतिम मुदत याबाबतचे नियम राज्य आणि हंगामानुसार बदलू शकतात. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी संबंधित सरकारी सूचना आणि अधिकृत माहिती तपासावी.