Form 121 काय आहे? 15G आणि 15H ऐवजी आलेला नवीन फॉर्म; कोण भरू शकतो, कागदपत्रे आणि प्रक्रिया जाणून घ्या

Form 121 Meaning: करदात्यांसाठी महत्त्वाचा बदल म्हणून आता जुने 15G आणि 15H फॉर्म बंद करून नवीन Form 121 लागू करण्यात आला आहे. Income-tax Act, 2025 अंतर्गत सेक्शन 393(6) आणि Income-tax Rules, 2026 च्या नियम 211 नुसार हा फॉर्म सादर केला जातो. हा एक self declaration फॉर्म असून, करपात्र मर्यादेपेक्षा कमी उत्पन्न असलेल्या व्यक्तींना TDS कापला जाणार नाही याची खात्री देतो.

Form 121 म्हणजे काय?

Form 121 हा एक संयुक्त फॉर्म आहे जो आधीच्या Form 15G आणि Form 15H ची जागा घेतो. पूर्वी वेगवेगळ्या वयोगटांसाठी स्वतंत्र फॉर्म होते, मात्र आता एकच फॉर्म सर्व पात्र व्यक्तींना वापरता येतो. जर तुमचे एकूण उत्पन्न करपात्र मर्यादेपेक्षा कमी असेल, तर तुम्ही या फॉर्मद्वारे बँक किंवा इतर आर्थिक संस्थेला विनंती करू शकता की तुमच्या व्याज उत्पन्नावर TDS कापू नये. विशेषतः Fixed Deposit, Recurring Deposit किंवा पोस्ट ऑफिसमधील गुंतवणुकीवर हा फॉर्म उपयुक्त ठरतो.

कोण भरू शकतो Form 121?

Form 121 हा फक्त निवासी व्यक्तींसाठी उपलब्ध आहे. यात individual taxpayers, senior citizens आणि Hindu Undivided Families म्हणजेच HUF यांचा समावेश होतो. याशिवाय काही अशा संस्था ज्या कराच्या दृष्टीने शून्य देयतेमध्ये येतात, त्यांनाही हा फॉर्म सादर करता येतो. मात्र कंपन्या, partnership firms आणि non resident व्यक्तींना हा फॉर्म भरता येत नाही. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी पात्रता तपासणे अत्यंत आवश्यक आहे.

फॉर्म कधी आणि कुठे सादर करावा?

Form 121 नेहमी उत्पन्न मिळण्यापूर्वी सादर करणे गरजेचे असते. उदाहरणार्थ, आर्थिक वर्षाच्या सुरुवातीला किंवा पहिल्या व्याजाच्या हप्त्यापूर्वी हा फॉर्म भरल्यास TDS कपात टाळता येते. हा फॉर्म तुम्ही बँक, NBFC किंवा ज्या संस्थेकडून तुम्हाला व्याज उत्पन्न मिळते त्या ठिकाणी सादर करू शकता. आजकाल अनेक बँका internet banking आणि mobile banking द्वारे online submission ची सुविधा देतात, ज्यामुळे प्रक्रिया अधिक सोपी आणि जलद झाली आहे.

आवश्यक कागदपत्रे आणि माहिती

Form 121 भरताना काही महत्त्वाची माहिती देणे आवश्यक आहे. यात सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे PAN कार्ड, जे अनिवार्य आहे. याशिवाय payer चा TAN, वयाचा पुरावा, बँक खाते तपशील आणि गुंतवणुकीची माहिती द्यावी लागते. अर्जदाराने त्याचे अंदाजित एकूण उत्पन्न आणि ज्या उत्पन्नावर TDS लागू नये अशी मागणी केली आहे त्याचे तपशील देखील नमूद करणे आवश्यक आहे. ही माहिती अचूक आणि योग्य दिल्यास भविष्यातील अडचणी टाळता येतात.

फॉर्म सादर केल्यानंतरची प्रक्रिया

एकदा Form 121 सादर केल्यानंतर संबंधित बँक किंवा संस्था अर्जातील माहिती verify करते. त्यानंतर प्रत्येक फॉर्मला Unique Identification Number म्हणजेच UIN दिला जातो. ही माहिती दर महिन्याला आयकर विभागाकडे पाठवली जाते आणि quarterly TDS returns मध्येही UIN समाविष्ट केला जातो. त्यामुळे संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक आणि व्यवस्थित ट्रॅक करता येण्याजोगी होते.

निष्कर्ष

Form 121 हा करदात्यांसाठी एक महत्त्वाचा आणि सोयीस्कर बदल आहे. योग्य वेळी आणि योग्य माहिती देऊन हा फॉर्म सादर केल्यास अनावश्यक TDS कपात टाळता येते. त्यामुळे विशेषतः ज्यांचे उत्पन्न करपात्र मर्यादेपेक्षा कमी आहे, त्यांनी या फॉर्मचा योग्य वापर करणे फायदेशीर ठरेल.