In this story
शेअर मार्केटमध्ये पैसे गुंतवताना आपण नेहमी ‘इक्विटी शेअर्स’ (Equity Shares) बद्दल ऐकतो. पण ज्यांना दरवर्षी ठराविक परतावा (Return) हवा आहे आणि नॉर्मल शेअर्सपेक्षा थोडी कमी रिस्क हवी आहे, त्यांच्यासाठी प्रेफरन्स शेअर म्हणजे काय ( What is Preference Share) हे समजून घेणं खूप गरजेचं आहे.
अगदी सोप्या भाषेत सांगायचं तर, प्रेफरन्स शेअर म्हणजे कंपनीचे असे खास शेअर्स, ज्यांच्या मालकांना कंपनीच्या नफ्यातून डिव्हिडंड (Dividend – लाभांश) मिळवण्याचा आणि कंपनी बंद पडल्यास आपले पैसे परत मिळवण्याचा ‘पहिला हक्क’ (Preference) असतो.
प्रेफरन्स शेअर म्हणजे काय आणि ते कसे काम करतात?
कंपनीला जेव्हा बिझनेस वाढवण्यासाठी पैशांची गरज असते, तेव्हा ती बाजारात दोन प्रकारचे शेअर्स आणते: इक्विटी शेअर्स आणि प्रेफरन्स शेअर्स.
प्रेफरन्स शेअर म्हणजे असे शेअर्स ज्यांना ‘पहिला मान’ दिला जातो. नावाप्रमाणेच, या शेअरधारकांना सामान्य (इक्विटी) शेअरधारकांपेक्षा दोन मुख्य गोष्टींमध्ये पहिला हक्क मिळतो:
- डिव्हिडंडचा पहिला हक्क: कंपनीला नफा झाला, तर सर्वात आधी प्रेफरन्स शेअरधारकांना ठरलेल्या दराने डिव्हिडंड दिला जातो. त्यानंतर उरलेल्या नफ्यातून नॉर्मल (इक्विटी) शेअरधारकांना डिव्हिडंड मिळतो.
- पैसे परत मिळण्याचा पहिला हक्क: भविष्यात काही कारणाने कंपनी बंद करायची वेळ आली, तर कर्जदारांचे पैसे देऊन झाल्यावर सर्वात आधी प्रेफरन्स शेअरधारकांचे पैसे परत केले जातात.
एक महत्त्वाची अट: या खास हक्कांच्या बदल्यात प्रेफरन्स शेअरधारकांना कंपनीच्या मिटिंगमध्ये (AGM) मतदानाचा हक्क (Voting Rights) नसतो. फक्त काही खास परिस्थितीत (उदा. सलग दोन वर्षे डिव्हिडंड मिळाला नाही तर) त्यांना मतदानाचा थोडा अधिकार मिळू शकतो.
प्रेफरन्स शेअर्सचे मुख्य प्रकार
गुंतवणूकदारांच्या सोयीनुसार कंपन्या वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रेफरन्स शेअर्स बाजारात आणतात:
- क्युम्युलेटिव्ह प्रेफरन्स शेअर्स (Cumulative Preference Shares): समजा एखाद्या वर्षी कंपनीला तोटा झाला आणि ती डिव्हिडंड देऊ शकली नाही, तर तुमचे पैसे बुडत नाहीत. तो डिव्हिडंड पुढच्या वर्षीच्या हिशोबात जमा राहतो आणि कंपनी नफ्यात आल्यावर थकलेला डिव्हिडंड एकत्र मिळतो.
- नॉन-क्युम्युलेटिव्ह प्रेफरन्स शेअर्स (Non-Cumulative): यामध्ये एखाद्या वर्षी कंपनीला नफा झाला नाही, तर त्या वर्षाचा डिव्हिडंड मिळत नाही आणि तो पुढच्या वर्षी जमा सुद्धा होत नाही.
- रिडीमेबल प्रेफरन्स शेअर्स (Redeemable): हे शेअर्स एका ठराविक काळासाठी (उदा. ५ किंवा १० वर्षे) दिले जातात. मुदत संपली की कंपनी तुमचे मूळ पैसे परत करते आणि शेअर्स परत घेते. (भारतात कायद्यानुसार कंपन्या फक्त रिडीमेबल प्रेफरन्स शेअर्सच देऊ शकतात).
- कन्व्हर्टिबल प्रेफरन्स शेअर्स (Convertible): हे शेअर्स ठराविक काळानंतर नॉर्मल ‘इक्विटी शेअर्स’मध्ये बदलून घेण्याचा ऑप्शन गुंतवणूकदारांना मिळतो.
सोपं उदाहरण आणि रिटर्नचं गणित
समजा, तुम्ही तुमच्या पगारातील बचतीमधून एका चांगल्या कंपनीच्या प्रेफरन्स शेअर्समध्ये पैसे गुंतवायचं ठरवलं. खालील उदाहरणावरून हे गणित नीट समजून घेऊ:
- गुंतवणुकीची रक्कम: ₹१,००,००० (एका शेअरची किंमत ₹१०० प्रमाणे १,००० प्रेफरन्स शेअर्स)
- ठरलेला डिव्हिडंड दर (Dividend Rate): ८% वार्षिक (उदाहरणासाठी गृहीत धरलेला दर)
- कालावधी: ५ वर्षे (रिडीमेबल प्रेफरन्स शेअर्स)
हे गणित कसं काम करेल? कंपनीला दरवर्षी चांगला नफा झाल्यास, तुम्हाला प्रत्येक वर्षी ₹१,००,००० वर ८% प्रमाणे ₹८,००० डिव्हिडंड मिळेल. ५ वर्षांत एकूण ₹४०,००० डिव्हिडंड मिळेल आणि पाचव्या वर्षाच्या शेवटी तुमचे मूळ ₹१,००,००० कंपनी तुम्हाला परत करेल.
(टीप: वरचे आकडे फक्त उदाहरण म्हणून घेतले आहेत. डिव्हिडंड मिळणं हे पूर्णपणे कंपनीच्या नफ्यावर आणि कंपनीच्या बोर्डाच्या निर्णयावर अवलंबून असतं. हा परतावा बँकेच्या एफडीसारखा गॅरंटीड (Guaranteed) नसतो).
प्रेफरन्स शेअर आणि इक्विटी शेअर यातील फरक
| वैशिष्ट्य | प्रेफरन्स शेअर (Preference Share) | इक्विटी शेअर (Equity Share) |
| परताव्याचा दर | डिव्हिडंडचा दर आधीच ठरलेला (Fixed) असतो. | डिव्हिडंड ठरलेला नसतो; कंपनीच्या नफ्यावर अवलंबून असतो. |
| डिव्हिडंडचा नंबर | कंपनीच्या नफ्यातून सर्वात आधी डिव्हिडंड मिळतो. | प्रेफरन्स शेअरधारकांना देऊन झाल्यावर उरला तर मिळतो. |
| मतदानाचा हक्क | सहसा मतदानाचा हक्क नसतो. | कंपनीच्या महत्त्वाच्या निर्णयांवर मतदानाचा पूर्ण हक्क असतो. |
| रिस्क (Risk) | इक्विटी शेअर्सपेक्षा कमी रिस्क असते. | मार्केटमधील चढ-उतारामुळे जास्त रिस्क असते. |
| पैशांची वाढ | शेअरच्या किमतीत फारशी मोठी वाढ होत नाही. | कंपनी मोठी झाली तर शेअरची किंमत अनेक पटींनी वाढू शकते. |
प्रेफरन्स शेअर्सचे फायदे आणि तोटे
फायदे (Advantages)
- नियमित उत्पन्नाची सोय: रिटायरमेंटनंतर किंवा घरखर्चासाठी दरवर्षी ठराविक पैसे हवे असतील, तर हा डिव्हिडंड खूप उपयोगी पडतो.
- कमी रिस्क: नॉर्मल शेअर्सच्या तुलनेत यांच्या किमतीत मोठी घसरण होण्याची शक्यता कमी असते.
- पहिला नंबर: कंपनी बुडाली किंवा बंद पडली, तर इक्विटी गुंतवणूकदारांच्या आधी तुमचे पैसे परत मिळण्याची शक्यता असते.
तोटे आणि मर्यादा (Disadvantages)
- मर्यादित परतावा: कंपनीने कितीही बक्कळ नफा कमावला, तरी तुम्हाला ठरलेल्या दरापेक्षा जास्त डिव्हिडंड मिळत नाही.
- विकायला थोडे कठीण (Low Liquidity): भारतीय शेअर बाजारात (NSE/BSE) नॉर्मल शेअर्ससारखी यांची खरेदी-विक्री मोठ्या प्रमाणात होत नाही. त्यामुळे अचानक पैशांची गरज पडल्यास हे शेअर्स लगेच विकणं कठीण जाऊ शकतं.
- गॅरंटी नाही: कंपनीला नफा झाला नाही, तर डिव्हिडंड मिळत नाही.
गुंतवणूकदारांनी टाळायच्या सामान्य चुका
- एफडी (FD) समजून पैसे लावणे: बरेच लोक फिक्स डिव्हिडंड दर पाहून प्रेफरन्स शेअरला बँकेची एफडी समजतात. पण कंपनी तोट्यात गेली तर डिव्हिडंड थांबू शकतो, हे लक्षात ठेवा.
- कंपनीची स्थिती न तपासणे: फक्त जास्त डिव्हिडंड दर (उदा. १०% किंवा १२%) पाहून कोणत्याही कमजोर कंपनीचे शेअर्स घेऊ नका. कंपनीचं क्रेडिट रेटिंग (Credit Rating) आणि नफ्याचा रेकॉर्ड नक्की तपासा.
- टॅक्सचे नियम (Taxation) विसरणे: इन्कम टॅक्स नियमांनुसार, शेअर्समधून मिळणारा डिव्हिडंड तुमच्या एकूण उत्पन्नात जोडला जातो आणि तुमच्या इन्कम टॅक्स स्लॅबनुसार (Income Tax Slab) त्यावर टॅक्स लागतो. एका आर्थिक वर्षात ₹५,००० पेक्षा जास्त डिव्हिडंड मिळाला, तर कंपनी १०% TDS कापते.
थोडक्यात काय लक्षात ठेवाल?
थोडक्यात सांगायचं तर, प्रेफरन्स शेअर म्हणजे काय (Preference Share) हे नीट समजून घेतलं तर गुंतवणुकीचा समतोल राखणं सोपं होतं. हा पर्याय इक्विटी शेअर्सची मोठी रिस्क आणि बँक एफडीचा कमी परतावा यामधला एक चांगला मार्ग आहे.
जर तुमचं ध्येय दीर्घकाळात मोठी संपत्ती तयार करणं असेल, तर इक्विटी म्युच्युअल फंड किंवा एसआयपी (SIP) जास्त चांगली ठरते. पण जर तुम्हाला स्थिर आणि नियमित डिव्हिडंड हवा असेल, तर कंपनीची आर्थिक ताकद, डिव्हिडंडचा प्रकार (Cumulative आहे की नाही) आणि टॅक्सचे नियम तपासूनच प्रेफरन्स शेअर्समध्ये पैसे गुंतवा.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. सामान्य गुंतवणूकदार प्रेफरन्स शेअर्स विकत घेऊ शकतात का? हो, ज्या कंपन्यांचे प्रेफरन्स शेअर्स शेअर बाजारात (NSE/BSE) लिस्टेड आहेत, ते तुम्ही तुमच्या डीमॅट अकाउंटवरून (Demat Account) विकत घेऊ शकता. पण बऱ्याचदा कंपन्या हे शेअर्स मोठ्या गुंतवणूकदारांना (Institutional Investors) देतात.
२. प्रेफरन्स शेअर्स आणि डिबेंचर्स (Debentures) यात काय फरक आहे? प्रेफरन्स शेअरधारक हे कंपनीचे एक प्रकारे मालक असतात आणि त्यांना ‘डिव्हिडंड’ मिळतो (जो नफ्यावर अवलंबून असतो). याउलट, डिबेंचरधारक हे कंपनीला कर्ज देणारे असतात आणि कंपनीला नफा होवो वा तोटा, त्यांना ठरलेलं ‘व्याज’ देणं कंपनीवर बंधनकारक असतं.
३. प्रेफरन्स शेअर्समध्ये पैसे गुंतवणं सुरक्षित आहे का? हे इक्विटी शेअर्सपेक्षा सुरक्षित आहेत, पण सरकारी बाँड्स (Government Bonds) किंवा बँक एफडीपेक्षा थोडे रिस्की आहेत. चांगली पत (High Credit Rating) असलेल्या आणि सातत्याने नफा कमावणाऱ्या कंपनीचे प्रेफरन्स शेअर्स तुलनेने सुरक्षित मानले जातात.
अस्वीकरण (Disclaimer)
marathifinance.blog वरील सर्व लेख, आर्थिक बातम्या आणि शेअर बाजाराशी संबंधित अपडेट्स केवळ माहिती व शैक्षणिक उद्देशाने दिले जातात. याला वैयक्तिक आर्थिक सल्ला समजू नये.
पण एक गोष्ट नक्की! तुम्ही हे लेख केवळ वाचण्याऐवजी त्यातील माहिती समजून घेतली, वेगवेगळ्या पर्यायांचा अभ्यास केला आणि स्वतः विचार करून निर्णय घेतला, तर आर्थिक बाबतीत अधिक जागरूक आणि योग्य निर्णय घेण्यास नक्कीच सक्षम व्हाल.
आमचा उद्देश तुम्हाला काय खरेदी करावे किंवा कुठे गुंतवणूक करावी हे सांगणे नाही, तर आर्थिक निर्णय स्वतः घेता यावेत इतके सक्षम बनवणे हा आहे.